राज्य कृषि समाचार (State News)

भारत में खरीफ दलहन परिदृश्य

  • डॉ. ए. के. तिवारी, निदेशक , डॉ. ए. के. शिवहरे, संयुक्त निदेशक
    दलहन विकास निदेशालय, (कृषि मंत्रालय, भारत सरकार) भोपाल

27  मई 2021, भोपाल । भारत में खरीफ दलहन परिदृश्य – दलहन परिदृश्य: 2020-21

  • कुल दलहनों का क्षेत्र लगभग 274 लाख हे (खरीफ-129 लाख हे + रबी-145 लाख हे) है। खरीफ क्षेत्र की हिस्सेदारी 47% से अधिक है।
  • कुल दलहन में उच्चतम क्षेत्र और उत्पादन 2017-18 के दौरान 853 किग्रा/हेक्टेयर की उत्पादकता के साथ 298 लाख हे से अधिक और 254 लाख टन से अधिक था।
प्रमुख राज्य

क्षेत्राच्छादन में योगदान (90% ) : मध्य प्रदेश (23% ), राजस्थान (17% ), महाराष्ट्र (14% ), कर्नाटक (11% ), उत्तर प्रदेश (8% ), आंध्र प्रदेश (5% ), गुजरात , झारखण्ड , छत्तीसगढ़ एवं तमिलनाडु (प्रत्येक 3त्न).
उत्पादन में योगदान (90% ) : मध्य प्रदेश (29% ), राजस्थान (14% ), महाराष्ट्र (13% ), उत्तर प्रदेश (9% ), कर्नाटक (8% ), आंध्र प्रदेश (5% ), गुजरात, झारखण्ड, छत्तीसगढ़ एवं तमिलनाडु (प्रत्येक 3त्न).

खरीफ दलहन : 2020

खरीफ दलहन का सामान्य क्षेत्र 128.88 लाख हे है, जो 594 किलोग्राम / हेक्टेयर की उत्पादकता के साथ 76.49 लाख टन का उत्पादन करता है। 129 लाख हे में से, 34% (44 लाख हे) से अधिक अरहर द्वारा लिया गया, इसके बाद उर्द 28% (36 लाख हे), मूंग 24त्न (30 लाख हे) और अन्य गौण खरीफ दलहन 14% (लगभग 19 लाख हे) शामिल हैं।

प्रमुख राज्य

क्षेत्राच्छादन में योगदान (93% ): राजस्थान (26% ), मध्य प्रदेश (17% ), महाराष्ट्र (16% ), कर्नाटक (12% ), उत्तर प्रदेश (7% ), गुजरात (4% ), झारखण्ड , तेलंगाना & ओडिशा (प्रत्येक 3% ) एवं तमिलनाडु (2% )

उत्पादन में योगदान (94% ) : मध्य प्रदेश (20% ), राजस्थान (19% ), महाराष्ट्र (17% ), कर्नाटक (12% ), उत्तर प्रदेश (7% ), गुजरात (6% ), झारखण्ड (5% ), तेलंगाना, ओडिशा एवं तमिलनाडु (प्रत्येक 3त्न).खरीफ दलहन में उच्चतम क्षेत्र 2018-19 के दौरान 148 लाख हे. से अधिक, 2016-17 के दौरान 96 लाख टन उच्चतम उत्पादन और 2017-18 के दौरान 668 किलोग्राम / हेक्टेयर की उच्चतम उत्पादकता थी।

तालिका-1 दलहन परिदृश्य एवं उत्पादन : 2020-21
(क्षेत्र – लाख हे, उत्पादन – लाख टन, उपज – किग्रा /हे )
दलहन सामान्य  2019-20अनुमान 2020-21  (डीईएस) द्वितीय अग्रिम
        
 क्षेत्रउत्पादनउपजक्षेत्रउत्पादन  क्षेत्र उत्पादन
अरहर 44.2935.6980645.3238.9245.4838.82
उर्द  (खरीफ)35.5319.6455337.0213.332.0817.71
उर्द  (रबी )8.936.947778.327.529.066.8
कुल उर्द  44.4626.5859845.3320.8141.1424.51
मुंग  (खरीफ)30.4913.4644135.2118.2638.1420.19
मुंग  (रबी )9.866.0261110.596.839.296.03
कुल मुंग  40.3419.4848345.8125.0947.4326.22
चना 92.7790.1797296.99110.78107.15116.24
मसूर 14.2412.1785513.0311.0314.9813.55
मटर 8.748.891018
अन्य खरीफ दलहन 18.587.741417.88.7316.117.86
अन्य रबी दलहन10.347.5172615.614.8917.617.01
कुल खरीफ दलहन 128.8876.49594135.3579.21131.8184.58
कुल रबी दलहन144.88131.71909144.52151.04158.09159.63
कुल दलहन273.76208.2761279.87230.25289.89

244.21

 

   तालिका-2 कुल दलहन परिदृश्य
(क्षेत्र – लाख हे, उत्पादन – लाख टन, उपज – किग्रा /हे )
राज्य सामान्य2019-20   अनुमान 2020-21 
      (डीईएस) द्वितीय अग्रिम 
        
 क्षेत्रउत्पादनउपजक्षेत्रउत्पादनक्षेत्रउत्पादन
मध्य प्रदेश 64.2661.1695247.5741.0854.9852.23
राजस्थान 47.4828.5860263.444.9761.6245.19
महाराष्ट्र 39.0526.7968641.9237.3646.239.66
कर्नाटक28.9615.9855231.1221.5630.1819.31
उत्तर प्रदेश22.5918.7983223.724.4721.0621.87
आंध्र प्रदेश  13.2810.1376312.5211.6711.649.3
गुजरात 7.377.089609.0210.5712.9814.27
तमिलनाडु 8.455.696738.246.057.895.04
छत्तीसगढ़ 8.336.197447.582.417.895.31
झारखण्ड 7.0679927.918.157.798.24
अन्य 26.9420.877226.8921.9527.6523.78
अखिल भारतीय273.76208.2761279.87230.25289.89244.21

 

तालिका-3 खरीफ दलहन परिदृश्य एवं उत्पादन : 2020-21

                                    (क्षेत्र – लाख हे, उत्पादन – लाख टन, उपज – किग्रा /हे )
दलहन सामान्य  2019-20 अनुमान 2020-21
      (डीईएस) द्वितीय अग्रिम 
        
 क्षेत्रउत्पादनउपजक्षेत्रउत्पादनक्षेत्रउत्पादन
मध्य प्रदेश 21.6515.1870120.577.5215.637.8
राजस्थान 32.9614.3243438.3917.7439.9520.01
महाराष्ट्र 20.9812.6660320.1114.2521.7917.53
कर्नाटक 16.018.8755421.3614.0720.6713.19
उत्तर प्रदेश 8.835.586328.535.068.435.88
गुजरात 5.044.438794.053.294.443.67
झारखण्ड 3.993.669174.193.974.434.44
तेलंगाना 4.192.616243.713.293.713.29
ओडिशा 4.432.495634.262.863.832.49
तमिलनाडु 2.32.3310141.91.691.411.16
अन्य 8.494.375148.295.457.535.13
अखिल भारतीय128.8876.49594135.3579.21131.8184.58